W programie zajęć współczesnych władców przewidzianą jest codziennie godzina przeznaczona dla propagandowych celów a więc dla zdjęć fotograficznych, kinowych, radja i pozowania malarzom i artystom.
Jedynie Marszałek wyłamywał się stale z krępujących więzów i nieznosił trzasku aparatów fotograficznych, a zwłaszcza wszelkiego pozowania.
Jak mi wiadomo zaledwie dla kilku artystów polskich zdołało otoczenie Marszałka wyjednać „godzinkę” pozowania.
Godzinka ta nigdy godzinką nie była a dostojny model żadną miarą nie dał narzucić sobie wymaganej pozy, lub stroju.
Takie seanse kończyły się w szybszym tempie, niż było przewidziane, a rozgorączkowany artysta pozostawał z płótnem i wrażeniem arcykrótko doznanej ekspresji.
Marszałek nie przywiązywał wielkiej wagi do zadań i celów sztuki, skutkiem czego potomności przekazano nader szczupłą liczbę portretów-dokumentów, które często przemawiają głębiej i jaśniej, niż tomy biografji. Mimo tych faktów, artyści kochali bez wzajemności fascynującą postać Marszałka, która stała się dla ich twórczości magicznym wątkiem różnorodnych plastycznych kompozycyj.
Postać Marszałka Polski skupiała w swych charakterystycznych cechach, prototypy rasowego: kresowego szlachcica i rycerza, z rodu tych, których oglądaliśmy oczyma duszy zarówno w trylogji Sienkiewicza, jak i w soplicowym dworku.
Matejko, który potężną wizualną mocą wskrzesił wizerunki królów, stworzył na obrazie, przedstawiającym „Króla Batorego pod Pskowem” w królewskim orszaku, postać rycerza sobowtóra Marszałka.
Drugim z krwi i kości powstałym sobowtórem, była postać filozofa Fryderyka Nietzschego, określonego przez niemieckich rasistów, jako idealny sarmacki typ.
Niestety Marszałek nie miał swego Velasqueza, lub Matejki! — Nikt z żyjących artystów, ani żadna soczewka aparatu nie zdołała utrwalić plastycznie tej przedziwnej duchowej mocy, jaka skupiała się w historycznej postaci. Nikt nie przedstawił grozy i wyniosłości postaci, w której duszy ogniskowała się tragedja współczesnej, historycznej epoki.
Żal nasz tem większy, iż w najbliższem gronie Marszałka byli artyści-malarze zdający sobie dokładnie sprawę z znaczenia artystycznego portretu-dokumentu, w rodzaju pozostawionych nam przez ubiegłe epoki.
Urok postaci J. Piłsudskiego pociągał nie tylko wszystkich współczesnych naszych artystów, lecz i patrjotyczne rzesze amatorów, które w poczciwości ducha znosiły do Belwederu wizerunki Wodza, z soli, nieudolnie kładzionych farb, lub naiwnie kopjowanych fotografji.
Historyczną wartość posiadają przedewszystkiem nieliczne z natury pochwycone portretowe szkice. Nie możemy w tem miejscu wymienić nazwisk wszystkich autorów, lecz jedynie kilku najbardziej znanych, jak Kazimierza Młodzianowskiego, Leona Wyczółkowskiego, Jana Gumowskiego, Józefa Świrysz-Ryszkiewicza, Bolesława Kuźmińskiego, Tadeusza Pruszkowskiego, Wincentego Wodzinowskiego, a przedewszystkiem Konrada Krzyżanowskiego, twórcy intymnego portretowego szkicu.
Wielu artystów stworzyło szereg udatnych reprezentacyjnych portretów. Poprzestać musimy na wymienieniu dzieł prof. Józefa Mehoffera (olej), Wojciecha Kossaka (olej), Kazimierza Sichulskiego (kompozycje symboliczne), Zygm. Grabowskiego (olej), Edwarda Kokoszki (olej), Henryka Jaworskiego (litografja), Bolesł. Kuźmińskiego (rys.). Popiersia wykonali między innymi: Konstanty Laszczka, J. Raszka, Antoni Madejski, Apolinary Głowiński, St. Lewandowski, St. Ostrowski, Olga Niewska, Alfons Karny, Antoni Miszewski i inni. Utalentowani nasi artyści stworzyli szereg portretów reprezentacyjnych o wysokich artystycznych walorach. Zasługi ich tem większe, iż mimo oporności modelu, każdy próbował rozwiązać kompozycję portretu, na swój indywidualny sposób. Pracą dotychczasową stworzono wartościowy podkład do przyszłego syntetycznego ujęcia, w plastycznej formie, wizerunku Tytana polskiego Czynu.
M. Dienstl-Dąbrowa
Tygodnik AS nr 12, 19 maja 1935 (s. 4–5)
